Preparat Marii Thun: wytwarzanie, stosowanie, zasady Demeter

Preparat Marii Thun, przygotowywany z krowich placków, przenosi sześć preparatów kompostowych na powierzchnię pola. Stosuje się go wszędzie tam, dokąd nie trafia preparowany obornik ani preparowany kompost: na pola i łąki, do gnojowicy, na matę obornikową w oborze, pod nawóz zielony przed przyoraniem. Standard Demeter wymaga go jako preparatu zbiorczego w pierwszym roku przestawiania oraz w gospodarstwach ogrodniczych i uprawach wieloletnich bez własnego obornika od przeżuwaczy.

Miesza się go 15–20 minut, potem przez trzy dni nadaje się do oprysku i stosuje się go trzy razy. 240 gramów wystarcza na hektar.

Ten artykuł pokazuje oryginalną recepturę ze wszystkimi ilościami, stosowanie w gospodarstwie i ogrodzie, odpowiednie miejsca w standardzie Demeter oraz różnicę w stosunku do Cow Pat Pit i Mäusdorfer Rottelenker.

Czym jest preparat Marii Thun

To preparat zbiorczy, nazywany też sterownikiem rozkładu. Świeży, zwarty krowi obornik przerabia się ręcznie przez godzinę z piaskiem bazaltowym i zmielonymi skorupkami jaj, preparuje preparatami kompostowymi i doprowadza do dojrzałości w drewnianej beczce lub dole. Wynik miesza się i stosuje jak preparat polowy.

Maria Thun poprzedziła swój oryginalny opis zdaniem, które do dziś wyjaśnia najczęstszą pomyłkę:

„Czytelnik niech zwróci uwagę, że w poniższym opisie nie chodzi o preparat krowieńcowy 500, lecz o wzmocnienie działania preparatów kompostowych.”

Maria Thun, „Hinweise aus der Konstellationsforschung”

Krowieniec 500 działa bezpośrednio na roślinę i podaje się go przy siewach. Preparat Marii Thun pracuje nad przemianą materii organicznej. Kto ma oba, nie zastępuje jednego drugim.

Dlaczego skorupki jaj i bazalt

Oba nietypowe dodatki mają swoją historię. Po naziemnych próbach jądrowych od końca lat 40. na pola Europy spadał opad promieniotwórczy. Ehrenfried Pfeiffer obawiał się, że ucierpi na tym wytwarzanie i działanie preparatów. Razem z Marią Thun szukał odpowiedzi.

Badania pewnego instytutu we Fryburgu wykazały, że rośliny z gleb powstałych z wietrzenia wapieni odkładały tych substancji znacznie mniej niż rośliny z krzemionkowej gleby tego samego krajobrazu. Thun badała tę sprawę przez lata. Rozdrabniała różne substancje do konsystencji grysiku i dodawała je do rowków siewnych i dołków pod sadzenie selera, szpinaku i pomidorów. Najwyraźniejszy wynik dała skorupka jaja kurzego. Mączka kostna i wapno z alg działały słabiej. Bazalt zajmował, jak pisała, „między stroną wapienną a krzemionkową pewną harmonijną pozycję”.

Z tego powstały dodatki do preparatu Marii Thun. Zmielona skorupka jaja odpowiada za procesy wapniowe w glebie i regulację odczynu pH. Bazalt jako piasek wnosi do gleby wciąż nowe procesy wietrzenia, które sprzyjają wiązaniu minerałów ilastych, a wysypany bezpośrednio w oborze wiąże azot. Jako materiał nośny dla wszystkich trzech aspektów Thun wybrała krowi placek. Opracowała preparat, jak sama to ujęła, „jako czynnik ożywiający dla gleb skażonych promieniotwórczo”.

Recepturę opublikowano po raz pierwszy w 1972 roku w „Hinweise aus der Konstellationsforschung”. Od tego czasu nic się w niej nie zmieniło. Thun w ogóle nie próbowała innych proporcji wielkości i wagi, bo w jej pozostałych doświadczeniach okazało się, że wraz z proporcjami zmienia się też działanie.

Kartka, która przez lata była dołączana do każdej przesyłki

Wedig von Bonin wytwarzał preparat Marii Thun w gospodarstwie Hof Eichwerder we wschodnim Holsztynie przez około 30 lat, w ścisłej wymianie z Marią Thun. Był to jego ulubiony preparat. W 1968 roku przestawił gospodarstwo na metodę biodynamiczną i wraz z nią przeprowadził z nim pierwsze próby.

Ponieważ coraz więcej osób o niego pytało, w 2007 roku założył z Simonem pierwszą spółkę preparatową (GbR) i przedstawił w Dornach pierwszy sklep internetowy z preparatami biodynamicznymi. Sklep nazywał się fladenpraeparat.de i oferował tylko ten jeden preparat.

Do każdej przesyłki dołączona była kartka: własny opis Thun, na jednej stronie, od materiału nośnego po oprysk po spasieniu kwater. Preparat wytwarza się do dziś według tej samej receptury i ocenia według tych samych miar.

Oryginalna receptura

Ilości pochodzą z własnego opisu Thun. Christian von Wistinghausen przytacza je dosłownie w „Anwendung der Feldspritz- und Düngerpräparate”, Pierre i Vincent Masson podają te same ilości z drobnymi różnicami w wykonaniu.

Składniki na jeden nastaw

Przebieg

1. Mieszanie. Krowie placki, skorupki jaj i piasek bazaltowy trafiają do okrągłej drewnianej kadzi. Przez godzinę przekłada się i porusza masę szpadlem, to jest dynamizacja. Najlepiej, gdy przerzucają ją dwie osoby, jak przy robieniu zaprawy. Thun obchodziła przy tym naczynie dookoła i obstawała przy pracy ręcznej: substancje mają być traktowane jako coś, co w trakcie dojrzewania staje się rodzajem organizmu, a przy powstawaniu organizmu chciała w miarę możliwości obywać się bez maszyn. Kto nastawia większe ilości dla grupy, w praktyce bierze betoniarkę.

1. Przygotowanie naczynia. Drewnianą beczkę bez dna wkopuje się na 40–50 centymetrów, a wykopaną ziemię obsypuje dookoła. Nadaje się trwałe drewno modrzewiowe lub wyługowany dąb, rdzewiejące żelazne obręcze nie. Thun wolała okrągłe naczynia, bo w kątach łatwo dochodzi do fermentacji wadliwej. Przy wyborze miejsca unikała linii sił i żył w ziemi.

1. Preparowanie pierwszej warstwy. Wlać połowę masy, zrobić pięć otworów do połowy głębokości i do każdego włożyć porcję stałych preparatów kompostowych, około dwóch gramów. Pokrzywa do środka. Zamknąć otwory.

1. Preparowanie drugiej warstwy. Wlać resztę, zrobić otwory w tym samym układzie, włożyć nad nimi te same preparaty w tej samej kolejności.

1. Kozłek. Pięć kropli preparatu kozłkowego mieszać dziesięć minut w litrze wody, wylać na masę, także dookoła beczki.

1. Przykrycie. Drewniana pokrywa lub deska na wierzch. Beczka stoi na zewnątrz.

1. Po czterech tygodniach przekładanie. Zawartość przez godzinę bez przerwy przekładać i poruszać szpadlem, potem ponownie spreparować.

1. Po kolejnych dwóch–trzech tygodniach preparat jest gotowy. Jest dojrzały, gdy stał się czarniawy, luźny i gruzełkowaty i stracił zapach świeżego obornika. Max Karl Schwarz opisywał zapach swojego preparatu z dołu brzozowego jako woń borowików. Kto nastawia większe ilości albo pracuje późnym latem lub jesienią, daje mu dłużej dojrzewać.

Nastawia się go między wiosną a późnym latem, bez mrozu. Thun zalecała na nastaw dni z Księżycem w Lwie lub w Pannie. W wielu gospodarstwach nastaw i tak jest osobnym dniem w roku, w którym spotyka się grupa preparatowa.

Co może pójść nie tak

Poniższe punkty zebrał Michael Maltas po nieudanym nastawie. Obejmują większość przypadków, w których preparat Marii Thun nie dojrzewa:

• Za duża ilość naraz. Powyżej 200 litrów w środku panują warunki beztlenowe, na wierzchu tworzy się skorupa, pod nią leży niezmieniony obornik. Mniejsze nastawy udają się pewniej.
• Za sucho. Nastawiony w upalnym środku lata i niepodlewany nie rusza z przemianą.
• Świeże drewno dębowe jako pojemnik. Kwas garbnikowy powstrzymuje mikroorganizmy. Drewno wyługowane jest bezpieczne.
• Kanciaste naczynia. W kątach dochodzi do fermentacji wadliwej.
• Miejsce. Nie stawiać obok drzew, których korzenie wrastają w dół. Pod orzechem czarnym gleba wysycha, do tego dochodzą wydzieliny jego korzeni.
• Obornik od krów karmionych paszą treściwą. Placek jest za miękki i źle się formuje.
• Za mało preparatów na ilość obornika. Do każdej warstwy należy pełny komplet.

Stosowanie

Mieszanie

15–20 minut, na przemian w prawo i w lewo, jak przy krowieńcu i preparacie krzemionkowym, tylko przez jedną trzecią czasu. W miarę możliwości letnia woda deszczowa. Thun opisała to skrócenie wprost jako racjonalizację: dzięki dynamizacji przy nastawie praca została wykonana już wcześniej.

Po wymieszaniu ciecz pozostaje skuteczna przez co najmniej 72 godziny. To wielka praktyczna przewaga nad krowieńcem, który trzeba zastosować w ciągu dwóch godzin. Także co do jakości wody i opryskiwacza preparat Marii Thun jest wyrozumiały. Trzy dawki z jednego mieszania są więc bez problemu możliwe.

Ilości

Trzy razy, nie raz. Najlepsze działanie na procesy glebowe dają trzy opryski z tego samego mieszania. To część receptury, a nie przesadna ostrożność. Thun i Throll zalecają: wieczór, rano, wieczór albo trzy kolejne dni. Kto pracuje według konstelacji, umieszcza trzy dawki w jednym trygonie syderycznego rytmu księżycowego.

Kiedy w ciągu roku

• Przy każdej dawce obornika, kompostu i gnojowicy, aby pobudzić przemianę.
• Przy przyorywaniu nawozu zielonego, resztek pożniwnych i mulczu, przy uprawie ścierniska, przy zaoraniu koniczyny z trawami i przy orce zimowej.
• Na użytkach zielonych po spasieniu kwater, po pokosie na siano lub kiszonkę i po ostatnim użytkowaniu jesienią.
• W sadownictwie po nawożeniu kompostem, przy rozdrabnianiu gałęzi po cięciu i przed opadaniem liści, żeby opadłe liście szybko się rozłożyły.
• W oborze codziennie lub co tydzień wylewany na płytę obornikową.
• W warzywnictwie jako starter kompostu dla obornika i na wszystkich powierzchniach, które nie dostają ani obornika, ani kompostu.

W ogrodzie przydomowym przyjęło się dwa razy w marcu przed siewem i raz w listopadzie po zbiorach.

W gospodarstwie przedni zbiornik oszczędza dodatkowy przejazd: opryskuje się przy okazji innych prac.

Do czego się go stosuje

Preparat Marii Thun stosuje się jako sterownik rozkładu wszędzie tam, gdzie materia organiczna ma się przemieniać. Biodynamika zaleca go, aby pobudzać przemianę obornika, kompostu, gnojowicy, nawozu zielonego i resztek pożniwnych, wspierać budowanie próchnicy i sprzyjać wiązaniu materii organicznej z minerałami ilastymi. Na użytkach zielonych opryskuje się nim po spasieniu i po pokosie, aby pobudzić przemiany w glebie łąkowej. W oborze wylewa się go na matę obornikową, do gnojowicy trafia razem z bentonitem, żeby rozkład był wcześnie kierowany, a azot pozostał w obiegu.

Na polu stosuje się go przy orce, przy uprawie ścierniska, przy zaoraniu koniczyny z trawami i zawsze wtedy, gdy do gleby trafia dużo masy organicznej. Gyso von Bonin stosował go dokładnie tak.

Maria Thun kończy swój oryginalny opis zdaniem, w którym od tamtej pory nic się nie zmieniło: „Można go jak najgoręcej polecić praktykom.”

Xavier Florin zaliczał preparat Marii Thun do trzech nośnych szczebli biodynamicznej drabiny. Dla niego reprezentował on preparaty kompostowe w ogóle i właśnie w tym leży jego zadanie: przenosi je na powierzchnię, także tam, gdzie nie ma krowy.

Co zmierzono w Brunszwiku

Maria Thun przez ponad dziesięć lat współpracowała z Federalnym Instytutem Badawczym Rolnictwa (Bundesforschungsanstalt für Landwirtschaft) w Brunszwiku. Uczestniczyły w tym Instytut Żywienia Roślin i Gleboznawstwa pod kierunkiem Ewalda Schnuga oraz Instytut Rolnictwa Ekologicznego, a jako kolejny partner egipska inicjatywa SEKEM. Schnug kierował instytutem od 1992 roku i jest profesorem na TU Braunschweig; później przejął Instytut Uprawy Roślin i Gleboznawstwa w Julius Kühn-Institut. Uran w nawozach fosforowych należy do jego własnych obszarów badań.

Z tej współpracy pochodzi doświadczenie, które dotyczy preparatu Marii Thun. W trawie z gleby traktowanej preparatem Marii Thun zawartość uranu wynosiła średnio 0,5 miligrama na kilogram, w kontrolach 1,8. FAL określił tę różnicę jako wyraźną i istotną. Związane z tym doświadczenie wazonowe przeprowadzili Susanne Schrötter, Ewald Schnug i Maria Thun.

Dla Marii Thun zamknęło się w ten sposób koło. Opracowała ten preparat kilkadziesiąt lat wcześniej właśnie z myślą o tym pytaniu i wtedy z trudem w ogóle dochodziła do wyników pomiarów.

Preparat Marii Thun w standardzie Demeter

W standardzie Demeter 2026 preparat Marii Thun wymieniony jest z nazwy w czterech miejscach, w dwóch kolejnych jako „preparat zbiorczy”. Dlatego gospodarstwa w przestawianiu i ogrodnicze regularnie o niego pytają.

Uprawa roślin, rozdział II.2.4 ustęp 3. Preparaty kompostowe należy stosować przy wszystkich organicznych nawozach naturalnych i kompostach. Jeśli w pierwszym roku przestawiania nie ma do dyspozycji preparowanego nawozu naturalnego, na wszystkich powierzchniach trzeba zastosować preparat zbiorczy.

Uprawa roślin, rozdział II.2.4 ustęp 4. Gospodarstwa ogrodnicze i z uprawami wieloletnimi bez preparowanego nawozu od przeżuwaczy muszą dodatkowo co najmniej raz w roku zastosować preparat zbiorczy na wszystkich powierzchniach.

Chów zwierząt, rozdział II.3.1 ustęp 3. Gospodarstwa z uprawami wieloletnimi i gospodarstwa ogrodnicze poniżej dziesięciu hektarów są zwolnione z obowiązku chowu zwierząt. Jeśli nie mają preparowanego nawozu od przeżuwaczy, muszą oprócz preparatów kompostowych co najmniej raz w roku zastosować na wszystkich powierzchniach „preparat Marii Thun lub podobny”.

Przestawianie, rozdział II.6 ustęp 4. Kto chce w tym samym roku oznaczać produkty jako „w okresie przestawiania na Demeter” lub „Demeter”, musi zostać przyjęty do procedury certyfikacji do 1 maja. Do tego czasu krowieniec lub preparat Marii Thun muszą być zastosowane na wszystkich powierzchniach, a preparat krzemionkowy odpowiednio do gatunku uprawy przed zbiorem.

Hodowla roślin, rozdział II.5.2 ustęp 2. Jeśli hodowla prowadzona jest na uznanych polach ekologicznych, co najmniej raz w roku należy stosować krowieniec i preparat krzemionkowy odpowiednio do gatunku uprawy oraz na wszystkich powierzchniach preparowany kompost lub zastępczo preparat Marii Thun.

Zakup paszy, rozdział II.3.5.5 ustęp 1. Pasza ekologiczna z sąsiednich gospodarstw ekologicznych liczy się jako własny udział Demeter tylko wtedy, gdy istnieje umowa o użytkowanie na co najmniej trzy lata, a gospodarstwo Demeter zleciło stosowanie preparatów, łącznie z preparatem Marii Thun, w całym płodozmianie.

Sformułowanie „lub podobny” i nadrzędne pojęcie preparatu zbiorczego zostawiają miejsce dla preparatów pokrewnych. Miarodajna dla własnej certyfikacji jest zawsze aktualna wersja standardu i informacja właściwej jednostki certyfikującej.

Rodzina preparatów zbiorczych

Wszystkie poniższe receptury łączy ta sama myśl: przetworzony krowi obornik staje się razem z preparatami kompostowymi sterownikiem rozkładu, który da się rozprowadzić po powierzchni.

Preparat Marii Thun, Cow Pat Pit i Mäusdorfer Rottelenker w porównaniu

Peter Proctor zaleca w Indiach wyraźnie częstsze stosowanie, niż jest to przyjęte w Europie Środkowej, co miesiąc lub co dwa tygodnie. Kto czyta zagraniczne instrukcje, nie powinien więc przejmować ilości bez sprawdzenia.

Krowa czy koń

Oprócz wersji krowiej istnieje preparat Marii Thun z końskiego obornika. Thun zalecała go tam, gdzie powstają słabo rozkładające się oborniki, na przykład od buhajów lub świń, i nastawiała go, gdy Księżyc był w Pannie. Bernard Jarman uważa koński obornik za właściwy dla zimnych stanowisk i ciężkich gleb: wnosi w nie nowe życie.

W winiarstwie sprawdziła się wersja końska, bo mniej pobudza rozwój liści niż krowi obornik. W winnicy zbyt duża masa liści jest niepożądana.

Przechowywanie

Dojrzały preparat Marii Thun często zostaje w beczce, w której był nastawiony. To się sprawdza, jeśli zostanie szybko zużyty. Do dłuższego przechowywania należy go, jak krowieniec, umieścić w naczyniu z kamionki, szkła lub emaliowanego metalu, a to w drewnianej skrzyni o podwójnych ściankach wypełnionej torfem lub włóknem kokosowym. Chłodno i ciemno.

Na dłużej nie powinien leżeć w plastiku. Kto dostanie go w plastiku, po otrzymaniu przekłada go do innego naczynia.

W porównaniu z preparatami polowymi preparat Marii Thun jest odporny. Wybacza też mniej korzystne warunki przechowywania, bo jest bliżej kompostu niż preparatu w ścisłym sensie.

Robić samemu czy kupować

Do własnego nastawu potrzebujesz dostępu do krowiego obornika z chowu biodynamicznego lub co najmniej ekologicznego, kompletu preparatów kompostowych, piasku bazaltowego o właściwym uziarnieniu i około ośmiu tygodni wyprzedzenia. Nakład pracy leży mniej w materiale, a bardziej w godzinie mieszania i w przekładaniu po czterech tygodniach.

W wielu gospodarstwach preparat powstaje w grupie, w grupie preparatowej albo podczas wspólnego dnia preparatów. Pięć wiader placków, dwie osoby przy łopatach, godzina: to praca, którą we dwoje robi się lepiej niż w pojedynkę.

Kto nie nastawia sam, kupuje gotowy. Opakowania Präparatekiste są dobrane do powierzchni:

Do tego zestawy, w których preparat Marii Thun jest razem z zestawem polowym albo z pełnym kanonem 500–508, oraz piasek bazaltowy dla wszystkich, którzy nastawiają sami.

Częste pytania

Czym jest preparat Marii Thun?

To biodynamiczny preparat zbiorczy z krowich placków, piasku bazaltowego i zmielonych skorupek jaj, spreparowany preparatami kompostowymi 502–507 i dojrzewający we wkopanej drewnianej beczce. Miesza się go i opryskuje nim, a on przenosi siłę preparatów kompostowych na powierzchnię.

Do czego go opracowano?

Maria Thun opracowała go we współpracy z Ehrenfriedem Pfeifferem jako czynnik ożywiający dla gleb, na które spadł opad promieniotwórczy. Z tej pracy pochodzą oba dodatki: skorupka jaja i bazalt.

Czy preparat Marii Thun był badany?

Tak. Maria Thun przez ponad dziesięć lat współpracowała z Federalnym Instytutem Badawczym Rolnictwa w Brunszwiku, m.in. z Instytutem Żywienia Roślin i Gleboznawstwa pod kierunkiem Ewalda Schnuga. W trawie z gleby traktowanej preparatem Marii Thun zawartość uranu wynosiła średnio 0,5 miligrama na kilogram wobec 1,8 w kontrolach.

Czy preparat Marii Thun to to samo co krowieniec 500?

Nie. Krowieniec podaje się przy siewach na glebę i działa bezpośrednio na roślinę. Preparat Marii Thun wzmacnia działanie preparatów kompostowych i pracuje nad przemianą materii organicznej. Maria Thun wprost poprzedziła swój oryginalny opis uwagą o tej pomyłce.

Ile go potrzebuję?

240 gramów na hektar w 35–50 litrach wody. W ogrodzie przydomowym 20 mililitrów w dwóch litrach wody na 200 metrów kwadratowych.

Jak długo muszę mieszać?

15–20 minut, na przemian w obu kierunkach. Krowieniec i preparat krzemionkowy potrzebują godziny, preparat Marii Thun mniej więcej jednej trzeciej tego czasu.

Jak długo zachowuje działanie po wymieszaniu?

Co najmniej 72 godziny. Dlatego zalecane trzy dawki można zastosować z jednego mieszania.

Kiedy go stosować?

Zawsze wtedy, gdy materia organiczna trafia do gleby albo ma się przemieniać: do obornika i kompostu, przy przyorywaniu nawozu zielonego i resztek pożniwnych, przy orce zimowej, na użytkach zielonych po pokosie, w oborze na matę obornikową.

Czy potrzebuję go do certyfikacji Demeter?

To zależy od typu gospodarstwa. Gospodarstwa ogrodnicze i z uprawami wieloletnimi bez preparowanego nawozu od przeżuwaczy muszą co roku stosować preparat zbiorczy na wszystkich powierzchniach. W okresie przestawiania do 1 maja krowieniec lub preparat Marii Thun muszą być zastosowane na wszystkich powierzchniach. Szczegóły zawiera standard Demeter, rozdziały II.2.4, II.3.1 i II.6.

Czym różni się od Cow Pat Pit?

Cow Pat Pit pochodzi od Petera Proctora i jest wariantem dla regionów tropikalnych i subtropikalnych: płytkie doły z cegieł, miejscowe mączki skalne, wyraźnie większe dawki. Ta sama myśl przewodnia, inna metoda.

Czym różni się od Mäusdorfer Rottelenker?

Rottelenker się suszy i miele, można go rozsiewać. Jego główne zastosowanie to rozkład w gnojowicy, oborniku i na głębokiej ściółce. Preparat Marii Thun miesza się i opryskuje nim, głównie glebę i powierzchnię.

Czy mogę go zrobić sam?

Tak, receptura jest opublikowana i znajduje się wyżej. Potrzebny jest krowi obornik z odpowiedniego chowu, komplet preparatów kompostowych, piasek bazaltowy, drewniana beczka i około ośmiu tygodni czasu.

Obornik krowi czy koński?

Regułą jest obornik krowi. Koński Maria Thun zalecała gospodarstwom ze słabo rozkładającymi się obornikami; w winiarstwie używa się go, bo mniej pobudza rozwój liści.

Jak go przechowywać?

Chłodno, ciemno, w kamionce, szkle lub naczyniu emaliowanym, najlepiej w drewnianej skrzyni wypełnionej torfem lub włóknem kokosowym. Nie na dłużej w plastiku.

Źródła

• Maria Thun: Das Fladenpräparat. W: Hinweise aus der Konstellationsforschung. Pierwsza publikacja receptury 1972; tutaj według wersji, która była dołączana do przesyłek Präparatekiste (wyciąg z 8. wydania). Odniesienie do trzeciego wydania 1977, s. 33–35, u Stappunga.
• Maria Thun, w: Lebendige Erde 28/6 (1977), s. 214–219 (cytowane za Stappungiem).
• Maria Thun (1994), s. 109, 111, 147; Maria i Matthias Thun (2012), s. 56–59 (cytowane za Stappungiem).
• Christian von Wistinghausen i in.: Anwendung der Feldspritz- und Düngerpräparate, rozdziały 5.1, 5.3 i 5.6.
• Pierre i Vincent Masson: Landwirtschaft, Garten- und Weinbau biodynamisch (2015), s. 61–68.
• Walter Stappung: Die Düngerpräparate Rudolf Steiners. Herstellung und Anwendung, rozdział 18.
• Demeter-Richtlinien 2026, rozdziały II.2.4, II.3.1, II.3.5.5, II.5.2, II.6.
• Peter Proctor o Cow Pat Pit; Varadarajan Stalin i in. (2010) o mikrobiologii CPP (cytowane za Stappungiem).
• Bundesforschungsanstalt für Landwirtschaft (FAL), Brunszwik: „Eine Begegnung der anderen Art. FAL-Wissenschaftler prüfen Präparate und Methoden biologisch-dynamischer Landwirtschaft”, komunikat prasowy z 1 sierpnia 2006 (Institut für Pflanzenernährung und Bodenkunde, Ewald Schnug i Silvia Haneklaus, z Marią Thun i SEKEM).
• Susanne Schrötter, Ewald Schnug, Maria Thun (2007), doświadczenie wazonowe dotyczące pobierania uranu (cytowane za Stappungiem).